Obywatel Anon - o UK Uncut

Data publikacji posta jest datą publikacji na stronie internetowej Res Publiki Nowej - http://publica.pl/teksty/obywatel-anon-o-uk-uncut/

Kiedy w Wielkiej Brytanii do władzy doszli Torysi nikt nie miał złudzeń co do tego, że zacznie się zaciskanie pasa i dokręcanie nazbyt poluzowanej śruby sektora publicznego. W opinii wielu komentatorów i mieszkańców to konieczny krok, szczególnie w obliczu skomplikowanej sytuacji ekonomicznej na świecie, a niezaprzeczalnym pozostaje fakt, że w ciągu minionej dekady wydatki Anglików na usługi publiczne zwiększyły się prawie dwukrotnie – od 343 miliardów funtów w roku 2000 do 669 w 2010¹.

Nikt nie miał złudzeń także co do tego, że zaciskanie pasa wywoła spore niezadowolenie. Naturalnym jest przecież, że nikt nie chce tracić swojego miejsca pracy. Październikowe wystąpienie George’a Osbourne’a, w którym ten ogłosił cięcia opiewające na 83 miliardy funtów wywołało u wielu osób zrozumiały niepokój – przywykliśmy też do tego, że niepokoje tego rodzaju zwykle przekładają się na protesty. Co tu więc warte jest naszej uwagi? Gdyby skończyło się na zwyczajowych pikietach, to mielibyśmy, że pozwolę sobie zacytować ważną postać brytyjskiej historii, business as usual. Zwyczajowych pikiet jednak nie ma. Jest UK Uncut.

Zaczęło się od tego, że wystąpienie Osbourne’a sprowokowało grupkę kilkunastu przyjaciół do działania. Nie występują zwyczajnie przeciw cięciom, chcą wskazać alternatywę – a tą miałoby być konsekwentne ściąganie należności od najbogatszych, z których spora część notorycznie unika płacenia podatków. Gra jest warta świeczki, bo – według wyliczeń zrzeszenia związków zawodowych TUC– coroczne straty budżetu brytyjskiego z tytułu unikania podatków opiewają na ok. 25 miliardów funtów. Do niezbyt szacownego grona ultrazamożnych tax dodgers należą między innymi takie giganty jak korporacja telekomunikacyjna Vodafone (posiadająca sporą część polskiego Plusa) czy bank HSBC, a brak ich wkładu we wspólne dobro zostawia ziejącą dziurę w budżecie. Protestujący wiedząc, że politycy są bezsilni lub niechętni do zdecydowanych działań wobec najbogatszych decydują się wziąć sprawy w swoje ręce – idą blokować jeden ze sklepów sieci Vodafone w centrum Londynu. Promują protest przez internet i serwisy społecznościowe takie, jak Twitter – co sprawia, że forma protestu staje się niespodziewanie popularna. Od października minęło niemalże pół roku, a protesty-blokady nie tylko nie słabną, lecz stają się liczniejsze i silniejsze. Do Guardiana informującego o protestach praktycznie od początku stopniowo przyłączają się inne czasopisma, często wyrażając mniej lub bardziej bezpośrednie poparcie – nawet „Daily Mail”, angielski tabloid po którym można było spodziewać się raczej, że podobnie jak będący na tej samej półce „The Sun” dla wzrostu sprzedaży na temat protestujących zacznie snuć teorie spiskowe. Obecnie stronę internetową UK Uncut śledzą dziesiątki tysięcy ludzi, a ich „action map” kraju jest upstrzony punktami, w których planowane są akcje.

Całą inicjatywę czyni wyjątkową kilka rzeczy: po pierwsze, na uwagę zasługuje fakt, że działania w ramach UK Uncut są w gruncie rzeczy konstruktywne. Nie jest to zwyczajny reakcjonizm – protestujący proponują alternatywne rozwiązanie trapiącego ich problemu, co więcej, podejmują konkretne działania mające to rozwiązanie wprowadzić w życie. Po drugie, protestujący przełamują kilka konwencji i tworzą nową. Daniel Garvin, jeden z inicjatorów w wypowiedzi dla Guardiana zauważa, że stara konwencja maszerowania pod parlament z transparentami i megafonami już się wyczerpała i nie wzbudza poruszenia. W nowej formule protestu widać obudzenie się świadomości obywatelskiej o nowej jakości – dochodzi tu do pokojowego zawłaszczenia tej przestrzeni, która jest wykorzystywana niezgodnie z powszechnie akceptowanymi regułami. Nie ma wybijania szyb czy rewolucyjnych nastrojów, jest prosty i uczciwy postulat – płaćcie podatki tak jak wszyscy.

Po trzecie – co najciekawsze i do czego nawiązuję w tytule artykułu – być może inny element nowej formuły jest zwiastunem nowego rodzaju obywatelstwa. W trzewiach internetu funkcjonuje serwis internetowy 4chan. Każdy użytkownik 4chan zachowuje totalną anonimowość, co czyni z serwisu najbardziej radykalną mekkę wolności słowa w internecie ale i czasami zwyczajnie okropne miejsce. Podziw, lęk i niezrozumienie wśród obserwatorów budzi w 4chanie przede wszystkim fakt, jak ta gigantyczna i niezorganizowana chmara anonimowych (a więc – pozbawiona siłą rzeczy autorytetów wewnątrz grupy) ludzi jest w stanie spontanicznie zebrać się i kolektywnym wysiłkiem osiągnąć coś, co przy użyciu tradycyjnych metod nie mogłoby dojść do skutku, tak jak słynny protest przeciwko scjentologom czy udany atak na usługi MasterCard w ramach wyrażania poparcia dla Juliana Assange’a i jego kontrowersyjnego Wikileaks.

W przypadku UK Uncut mamy do czynienia z podobnym mechanizmem. Nie ma „przywódcy”, nie ma hierarchicznej struktury podejmującej decyzje i bezwolnych, bezimiennych wspieraczy, których się spędza pod parlament jak to zwykle jest w przypadku tradycyjnych protestów. Wszyscy protestujący UK Uncut paradoksalnie są jednakowo anonimowi, mimo, że przecież nie czynią ze swojej tożsamości tajemnicy. Organizują się przez serwisy typu Twitter czy Facebook i każdy z nich znaczy dokładnie tyle samo, co inny – potwierdza to przytoczony przez Guardiana fakt, że jednej, piętnastoletniej nikomu nieznanej dziewczynie udało się na jeden protest przyciągnąć sześćdziesięciu innych. To protest oparty nie o umierający śmiercią naturalną paradygmat masowości lecz właśnie o udany kompromis między indywidualizmem a działaniem dla wspólnego dobra.

Śledzę z dużym zainteresowaniem wydarzenia na Wyspach i zastanawiam się, jaką wagę mogę obiektywnie przypisać protestom – bo jeżeli o chęciach mowa, to chciałbym przypisać jak największą. Widząc rozwój wypadków trudno mi uwierzyć, żeby protestujący nie odnieśli sukcesu w swojej sprawie i liczę na efekt domina, który sprawiłby, że podobna technika protestu zostałaby przyjęta w innych krajach Europy. Z dziką chęcią wyszedłbym na ulicę z transparentem „Obywatel Anon w słusznej sprawie”, powodów miałbym wiele.

¹Źródło: http://hm-treasury.gov.uk/d/natstats_october_2010_release_expenditure_on_services_tables.xls

Jak Wikileaks zastrzeliło poliszynela

Skuteczna polityka zagraniczna opiera się w rzeczywistości na skomplikowanej sieci kontaktów, bazach danych i zaufaniu. To, co zwykle z nią kojarzymy, czyli przemówienia szefów MSZów poszczególnych krajów czy wizyty głów państw, to w rzeczywistości sceny dość symboliczne. Do ich aranżacji doprowadziły tysiące małych kroczków wykonywanych zarówno tajnie, jak i jawnie. Praktycznie nieustannie na różnych szczeblach gromadzone są informacje, wydawane dyrektywy i tworzone wspólne ustalenia, których późniejszym rezultatem jest właśnie symboliczny uścisk dłoni dokonany przed kamerami przez osoby na samym szczycie. Jedną z rzeczy kluczowych dla zrozumienia doniosłości przecieków opublikowanych przez Wikileaks to fakt, że cały ten skomplikowany system od początku do końca tworzą ludzie o konkretnych predyspozycjach, usposobieniach, ludzie mniej lub bardziej podatni na wpływ swoich emocji - ale podatni zawsze.

Drugim kluczowym faktem, z którego musimy zdać sobie sprawę, jest istnienie towarzyszącej wszelkim staraniom dyplomatycznym postaci garbatego poliszynela. Poliszynel jest ucieleśnieniem pewnego nieformalnego i niewypowiedzianego paktu zawieranego przez wszystkich tych ludzi. Oczywiście, że spotykając się z przedstawicielem innego kraju mamy świadomość, że posiada on przełożonych i że prawdopodobnie składa im raporty. Oczywiście, że wiemy, że równolegle do naszego spotkania odbywa się w innych częściach świata wiele innych, których przedmiotem są kwestie wprost sprzeczne z naszymi własnymi interesami - jest to jednak element pewnego porządku, który współtworzymy.

Wyobraźmy sobie teraz, że komfort naszego miłego spotkania z przedstawicielem innego kraju przerywa Julian Assange. Ten wyciąga broń i śmiertelnie godzi poliszynela w jego garb. Spuszczeni z łańcucha natychmiast sięgamy do raportu, który przygotował dla swoich przełożonych nasz towarzysz: czytamy w nim, że mamy paskudny nos i nieświeży oddech, a że i brakuje nam kompetencji i łatwo nami manipulować - dodatkowo dowiadujemy się, że inny kraj dostał propozycję prezydenckiej wizyty w zamian za ledwie jednego więźnia z Guantanamo, podczas gdy od nas oczekiwano czterech. Kto nie poczułby się wściekły i oszukany? Tyle spotkań, tyle przyjaznych rozmów, staranne tworzenie porozumienia - wszystko na nic. Co z tego, że sami przygotowaliśmy podobną notkę, w której naszych przełożonych informowaliśmy o skłonnościach naszego kompana do nadużywania alkoholu, wulgarnego słownictwa i źle skrojonych ubrań.

Amerykańskich dyplomatów czeka teraz wyjątkowo ciężki okres. Niewykluczone, że większość ich dotychczasowych kontaktów stanowczo odmówi dalszej współpracy, na znalezienie nowych potrzeba czasu - czasu, który możnaby przeznaczyć na działania przynoszące znacznie korzystniejsze efekty. Nie bez przyczyny brytyjski Guardian nazywa przeciek światowym kryzysem dyplomatycznym a niemiecki Spiegel - totalną katastrofą amerykańskiej dyplomacji. Władze Iranu już podnoszą głos w związku z ujawnionymi materiałami; amerykańskie wątpliwości co do kierunku ideologicznego obranego przez Turcję i jakości jego władz raczej nie okażą się być dla kraju bodźcem popychającym go w stronę Zachodu. Brytyjskie media zapowiadają publikację materiałów będących ostrą krytyką działań Zjednoczonego Królestwa w Afganistanie oraz samej osoby premiera Davida Camerona. Wymieniać można długo.

Większość publicznych wypowiedzi odnośnie przecieku z całą pewnością będzie wydarzenie bagatelizowała, ale nawet pobieżna analiza materiałów (a nie zapominajmy, że nam dostępna jest ich, jak dotąd, jedynie część!) zmusza do traktowania przecieku bardzo poważnie. Może i uda się dyplomatom ze Stanów i Europy uspokoić opinię publiczną, ale nie ma co się łudzić, że przeciek nie odbije się rozmaitym inicjatywom USA w polityce zagranicznej bolesną czkawką.

Ważnym aspektem przecieku jest też jego miejsce w debacie o wolność informacji. Oto kolejny dowód, że w dzisiejszych czasach żadna informacja nie jest bezpieczna; pytanie tylko - czy skłoni to Zachód do podążania w kierunku większej przejrzystości i zmiany formuły działań różnych struktur na bardziej przystosowane do epoki (i zarazem bardziej zgodne z ideami przyświecającymi ustrojowi demokratycznemu), czy też będziemy musieli stawić czoła próbom ograniczenia obiegu informacji? Czy poruszony w nadchodzącej debacie zostanie może w sposób otwarty fakt, że w tym kontekście ochrona interesu państw narodowych coraz bardziej staje się sprzeczna z interesem obywateli, którzy wielkiej polityce ufają coraz mniej a wiedzieć - coraz więcej? Podstawowym założeniem demokracji idealnej jest myślący krytycznie i poinformowany obywatel - tymczasem rzetelną wiedzę (którą należy odróżnić od nawet najtrafniejszych domysłów) o tym jak wyglądają w rzeczywistości współczesne starania dyplomatyczne czy polityka zagraniczna światowego supermocarstwa dostarcza nam dopiero Cablegate. 

Jako naiwny idealista życzę sobie przyspieszenia procesu zwieńczonego zmianami w samej formule polityki, bardziej prawdopodobne są, niestety, próby wprowadzenia cenzury.  Nie będzie niczym odkrywczym stwierdzenie, że i Europę czeka już wkrótce poważny konflikt o tym charakterze - sam nie zamierzam ukrywać, że moje sympatie zdecydowanie leżą po stronie tych, którzy karkołomnie strzelają w garb poliszynela. Wolę ich od tych, którzy zamiast spróbować pozbyć się kaprawej przyzwoitki sprowadzają nieustannie znachorów i chcą brudnymi przyrządami wyciągać z jej garbu kolejne i coraz liczniejsze kule.